Bir çocuk dünyaya geliyor; ancak yanında bir “kullanma talimatı” gelmiyor. Elbette insanı, önceden kodlanmış ve belirli komutlarla çalışan bir makine gibi düşünemeyiz. Tam tersine her çocuk; farklı ilgi alanları, farklı yetenekleri, farklı öğrenme biçimleri, farklı bilişsel özellikleri ve farklı potansiyelleri olan özgün bir bireydir.
Buna rağmen eğitim sistemlerinin en temel sorunlarından biri, birbirinden oldukça farklı özelliklere sahip çocukları büyük ölçüde aynı yöntemlerle, aynı sürelerde ve aynı ölçme araçlarıyla değerlendirmeye çalışmasıdır. Çocukların bireysel farklılıklarının göz ardı edildiği bir eğitim ortamı, aslında bir kuşa, file, zürafaya, ata, sincaba ve maymuna aynı anda “ağaca tırmanma sınavı” yapmak gibidir. Her birinin sahip olduğu özellik farklıdır; dolayısıyla başarıya ulaşabilecekleri alanlar da aynı değildir.
Sorun tam da burada başlamaktadır.
Bir çocuğun başarısını yalnızca sınav puanıyla ölçtüğümüzde onun merakını, üretkenliğini, iletişim becerisini, hayal gücünü, problem çözme becerisini, sanatsal kapasitesini veya sosyal zekâsını gözden kaçırabiliriz. Sonuçta bazı çocuklar kendilerini başarısız ve yetersiz hissedebilmekte; oysa problem çoğu zaman çocuğun kapasitesinde değil, kapasitesinin ortaya çıkabileceği uygun öğrenme ortamının oluşturulamamasında yatmaktadır.
Bu noktada sürekli öğrencinin başarı grafiğini, ailenin tutumunu veya öğretmenin performansını sorgulamak yerine daha temel bir soruyu sormamız gerekir:
Biz çocuklara gerçekten öğrenmeyi öğretiyor muyuz?
Beyni Kullanmayı Öğretmek
Okullarımızda beden eğitimi dersi var. Öğrencilerimize bedenlerini nasıl daha sağlıklı ve etkin kullanacaklarını öğretmeye çalışıyoruz. Peki, hayatları boyunca kullanacakları en önemli organlardan biri olan beynin nasıl öğrendiğini ne kadar öğretiyoruz?
Bir öğrenci;
• dikkatini nasıl yöneteceğini,
• öğrendiği bilgiyi nasıl kalıcı hâle getireceğini,
• unutmayla nasıl mücadele edeceğini,
• bilgiyi nasıl hatırlayacağını,
• nasıl etkili okuyacağını,
• okuduğunu nasıl yorumlayacağını,
• nasıl doğru soru soracağını,
• bilgileri nasıl ilişkilendireceğini,
• yanlışlarından nasıl öğrenebileceğini
bilmeden yalnızca “daha çok çalış” tavsiyesiyle karşılaşıyorsa eğitim sürecinde önemli bir alanı eksik bırakıyoruz.
Çünkü öğrenme yalnızca bilgiye maruz kalmak değildir.
Öğrenme; bilgiyi anlamlandırmak, ilişkilendirmek, hatırlamak, kullanmak ve gerektiğinde yeniden üretebilmektir.
Bu nedenle geleceğin eğitim anlayışının yalnızca “ne öğreteceğiz?” sorusuna değil, aynı zamanda “insan beyni nasıl öğreniyor?” sorusuna cevap vermesi gerekir.
Okumak Yetmez, Anlamak Gerekir
Bilgi çağında sorun artık bilgiye ulaşamamak değildir. Bugün birkaç saniye içerisinde milyonlarca sayfa bilgiye ulaşabiliyoruz. Asıl mesele, ulaştığımız bilgiyi anlayabilmek, doğru ile yanlışı ayırt edebilmek, yorumlayabilmek ve sorgulayabilmektir.
Dolayısıyla çağımızın temel becerilerinden biri okuma becerisi değil, daha geniş anlamıyla okuduğunu anlama, yorumlama ve eleştirel değerlendirme becerisidir.
PISA araştırmaları da yalnızca öğrencilerin bir metni okuyup okuyamadığını ölçmez. Öğrencinin metindeki ana fikri belirleyebilmesi, farklı bilgi parçaları arasında ilişki kurabilmesi, çıkarım yapabilmesi, bilgiyi değerlendirebilmesi ve karşılaştığı problemi gerçek yaşam bağlamında çözebilmesi önem taşır.
Bu nedenle PISA sonuçları eğitim sistemlerine önemli bir gösterge sunmaktadır.
PISA 2025 Bize Ne Söylüyor?
OECD tarafından gerçekleştirilen PISA 2025 araştırmasına 91 ülke ve ekonomi katılmış, dünya genelinde 760 binden fazla 15 yaş grubu öğrenci değerlendirilmiştir. Türkiye’de ise 56 ildeki 203 okuldan 7.702 öğrenci uygulamaya katılmıştır.
PISA 2025 sonuçları Türkiye açısından önemli bir gelişmeye işaret etmektedir.
Türkiye’nin;
Fen bilimleri puanı: 494
Okuma becerileri puanı: 472
Matematik puanı: 462
olarak gerçekleşmiştir.
Türkiye, PISA 2022 ile karşılaştırıldığında üç temel alanın tamamında puanını yükseltmiştir.
Okuma becerileri açısından sonuç özellikle dikkat çekicidir. Türkiye’nin okuma becerileri puanı PISA 2022’de 456 iken PISA 2025’te 472’ye yükselmiş; böylece üç yılda 16 puanlık artış gerçekleşmiştir.
PISA 2025’te okuma becerilerinde OECD ortalaması 461, tüm katılımcı ülkelerin ortalaması ise 420 puandır. Türkiye’nin 472 puanlık sonucu, OECD ortalamasının 11 puan, tüm ülkeler ortalamasının ise 52 puan üzerindedir.
Türkiye böylece okuma becerilerinde ilk kez OECD ortalamasının üzerine çıkmıştır.
Sıralama açısından bakıldığında da önemli bir ilerleme görülmektedir. Türkiye, PISA 2022’de okuma becerilerinde 81 ülke arasında 36. sıradayken, PISA 2025’te 91 ülke arasında 18. sıraya yükselmiştir. OECD ülkeleri arasında ise 30. sıradan 13. sıraya çıkmıştır.
Ancak belki de daha önemli veri öğrencilerin yeterlik düzeylerinde görülmektedir.
PISA 2025 sonuçlarına göre Türkiye’deki öğrencilerin yaklaşık %76’sı okuma alanında en az 2. yeterlik düzeyine ulaşmıştır. OECD ortalaması ise %69’dur. Bu seviyedeki öğrenciler orta uzunluktaki bir metnin ana fikrini belirleyebilmekte, belirli ölçütlere göre bilgi bulabilmekte ve metnin amacı ile biçimi üzerinde değerlendirme yapabilmektedir.
Üst düzey okuma becerisine ulaşan öğrencilerin oranı ise Türkiye’de 2022’de yaklaşık %1,9 iken 2025’te %4,2’ye yükselmiştir.
Bu tablo önemli bir ilerlemeyi göstermektedir.
Ancak aynı zamanda bize başka bir sorumluluk da yüklemektedir:
Ortalamaları yükseltmek yeterli midir, yoksa her çocuğun düşünme kapasitesini daha üst düzeye taşımak mı gerekir?
Eğitim Sisteminin Yeni Hedefi: Düşünen İnsan
Günümüz dünyasında öğrencilerin yalnızca bilgi depolaması artık yeterli değildir. Yapay zekâ sistemlerinin saniyeler içerisinde devasa miktarda bilgi üretebildiği bir çağda insanı farklılaştıracak temel özellik; bilgiyi ezberlemekten çok onu anlamlandırmak, sorgulamak ve yeni problemlerin çözümünde kullanabilmek olacaktır.
Bu nedenle eğitimin temel amacı;
okuyan değil anlayan,
anlayan değil yorumlayan,
yorumlayan değil sorgulayan,
sorgulayan değil çözüm üreten bireyler yetiştirmek olmalıdır.
Bir eğitim sisteminin gerçek başarısı, öğrencinin kaç soruyu doğru cevapladığından çok hayatın karşısına çıkardığı sorulara ne kadar doğru cevap verebildiğiyle ölçülmelidir.
Çocuklara yalnızca bilgi vermek yerine düşünme becerileri kazandırmalıyız.
Merak etmeyi…
Soru sormayı…
Araştırmayı…
Hatırlamayı…
Yanlışlarından öğrenmeyi…
Eleştirel düşünmeyi…
Empati kurmayı…
Problem çözmeyi…
Ve belki de hepsinden önemlisi, kendi öğrenme süreçlerini yönetebilmeyi öğretmeliyiz.
Çünkü bir öğrenciye yüzlerce bilgi öğretebiliriz. Ancak ona nasıl öğrenileceğini öğretirsek hayatı boyunca öğrenmesini sağlayabiliriz.
Her Çocuk Bir Potansiyeldir
Deniz kıyısındaki inciler ve mercanlar fark edilmezse okyanusun derinliklerinde kaybolabilir. Eğitim sisteminin temel sorumluluğu da çocukların içerisindeki bu potansiyeli görebilmek ve ortaya çıkarabilmektir.
Her öğrenciyi aynı kalıba sokmaya çalışmak yerine bireysel farklılıkları dikkate alan öğrenme ortamları oluşturmalıyız.
Çünkü çocuklar birbirine benzemez.
Birinin matematiksel düşünme kapasitesi güçlüdür, diğerinin sözel ifade becerisi…
Birinin sanatsal yönü gelişmiştir, diğerinin sosyal ilişkileri…
Bir başkası tasarlar, diğeri üretir, biri sorgular, biri liderlik eder.
Eğitimin görevi bu farklılıkları ortadan kaldırmak değil, bu farklılıkları keşfetmek ve geliştirmektir.
Sonuç: Beyni Eğitmek
PISA 2025 sonuçları Türkiye açısından umut verici bir gelişmeye işaret etmektedir. Türkiye’nin okuma, fen ve matematik alanlarında ilerlemesi önemlidir. Özellikle okuma becerilerinde OECD ortalamasının üzerine çıkılması dikkate değer bir başarıdır.
Ancak eğitimde nihai hedefimiz uluslararası sıralamalarda birkaç basamak yükselmekten daha büyük olmalıdır.
Hedefimiz;
okuduğunu anlayabilen,
anladığını yorumlayabilen,
yorumladığını sorgulayabilen,
bilgi üretebilen,
eleştirel düşünebilen,
empati kurabilen,
çevresine karşı duyarlı,
kalbini ve beynini birlikte kullanabilen bireyler yetiştirmek olmalıdır.
Bunun için eğitim sistemimizin yalnızca öğrencinin bedenini, bilgisini veya sınav performansını değil; beynini nasıl kullanacağını da eğitmesi gerekir.
Belki de artık eğitim sistemimizde daha yüksek sesle şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir:
Beden eğitimi var; peki beyin eğitimi neden olmasın?
Behçet KARABULUT
Bir yanıt yazın