103 yıl önce bugün: “Efendiler, yarın Cumhuriyet’i ilan edeceğiz”

Türkiye tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri olan Cumhuriyet’in ilanının üzerinden 103 yıl geçerken, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün “Efendiler, yarın Cumhuriyet’i ilan edeceğiz” sözü yeniden hafızalardaki yerini alıyor. 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü’nde dile getirilen bu söz, Türk milletinin kendi kendini yönetmesi yolunda atılacak tarihi adımın habercisi oldu.

TARİHİ KARAR ÇANKAYA KÖŞKÜ’NDE ALINDI

Millî Mücadele’nin zaferle sonuçlanmasının ardından yeni Türk devletinin yönetim biçiminin belirlenmesi gündemin önemli başlıklarından biriydi. Ekim 1923’ün son günlerinde hükümetin kurulmasında yaşanan sorunlar, yönetim sisteminin açık ve kesin bir biçimde belirlenmesi ihtiyacını ortaya çıkardı.

28 Ekim akşamı Mustafa Kemal Atatürk, yakın çalışma arkadaşlarıyla Çankaya Köşkü’nde bir araya geldi. İsmet İnönü’nün de bulunduğu akşam yemeğinde Atatürk, Cumhuriyet’in ilan edilmesine yönelik kararını tarihi sözleriyle açıkladı: “Efendiler, yarın Cumhuriyet’i ilan edeceğiz.”

Atatürk, bu tarihi anı daha sonra Nutuk adlı eserinde de anlattı. Yemek sırasında kararını arkadaşlarıyla paylaştığını ve onların da düşüncesine katıldığını belirten Atatürk, o geceden itibaren Cumhuriyet’in ilanı için yapılacak çalışmaların planlandığını aktardı.

29 EKİM 1923’TE CUMHURİYET İLAN EDİLDİ

28 Ekim gecesi hazırlanan anayasa değişikliği teklifi, 29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde görüşüldü. Yapılan değişiklikle 1921 Anayasası’nın birinci maddesine “Türkiye Devleti’nin hükümet şekli Cumhuriyettir” hükmü eklendi.

TBMM’de gerçekleştirilen görüşmelerin ardından Cumhuriyet’in ilanı kabul edildi. Böylece Türkiye devletinin yönetim biçimi resmen Cumhuriyet olarak belirlendi. Aynı gün Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.

BİR SÖZDEN TARİHİ BİR DÖNÜŞÜME

Atatürk’ün 28 Ekim akşamı söylediği söz, yalnızca ertesi gün alınacak bir kararın açıklaması değil, yeni Türk devletinin yönetim biçiminin ilanına uzanan sürecin de simgesi hâline geldi. Cumhuriyet’in ilanıyla egemenliğin millete ait olduğu yönetim anlayışı devletin temelinde yer aldı.

Her yıl 29 Ekim’de kutlanan Cumhuriyet Bayramı, bu tarihi kararın ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun yıl dönümü olarak büyük bir anlam taşıyor. Atatürk’ün “Efendiler, yarın Cumhuriyet’i ilan edeceğiz” sözü ise aradan geçen yıllara rağmen Cumhuriyet tarihinin en çok hatırlanan ifadeleri arasında bulunuyor. >>>Ferhat YÜKSEL